Το χιούμορ μπορεί να αποτελέσει μία από τις πιο όμορφες μορφές σύνδεσης μέσα σε μια σχέση. Δημιουργεί κοινές αναμνήσεις, μειώνει την ένταση και επιτρέπει στους συντρόφους να αντιμετωπίζουν μαζί τις δυσκολίες. Υπάρχουν, όμως, «αστεία» που δεν φέρνουν τους δύο ανθρώπους πιο κοντά. Αφήνουν τον έναν να γελά και τον άλλον να αισθάνεται εκτεθειμένος, ντροπιασμένος ή μικρός.
Όταν ο άνθρωπος που πληγώθηκε αντιδράσει, μπορεί να ακούσει: «Πλάκα έκανα», «δεν έχεις καθόλου χιούμορ» ή «πάλι υπερβάλλεις». Έτσι, η συζήτηση μετατοπίζεται. Αντί να εξεταστεί αν το σχόλιο ήταν προσβλητικό, αμφισβητείται αν ο άλλος είχε δικαίωμα να ενοχληθεί.
Όταν το αστείο κρύβει επιθετικότητα
Η διαφορά ανάμεσα στο παιχνιδιάρικο πείραγμα και στην απαξίωση δεν βρίσκεται μόνο στην πρόθεση αυτού που μιλά, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο το σχόλιο επηρεάζει τον άλλον. Αν ένα «αστείο» αγγίζει επανειλημμένα μια γνωστή ανασφάλεια, γίνεται μπροστά σε τρίτους ή συνεχίζεται παρότι ο σύντροφος έχει ζητήσει να σταματήσει, τότε δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί αθώο.
Μέσα από την ειρωνεία μπορεί να εκφράζονται παράπονα και επιθέσεις που δεν λέγονται άμεσα: «Η γυναίκα μου δεν μπορεί να κάνει τίποτα σωστά», «ο άνδρας μου χρειάζεται οδηγίες για τα πάντα» ή «μην περιμένετε να θυμηθεί ποτέ κάτι σημαντικό». Η φράση παρουσιάζεται ως χιούμορ, αλλά μεταφέρει ένα σαφές μήνυμα ανωτερότητας και υποτίμησης.
Το χιούμορ γίνεται τότε ένας ασφαλής τρόπος επίθεσης: το άτομο μπορεί να πληγώνει και, αν υπάρξει αντίδραση, να αποσύρει την ευθύνη του λέγοντας ότι «ήταν απλώς ένα αστείο».
Πότε συνδέεται με το gaslighting;
Ο όρος “gaslighting” περιγράφει ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο ψυχολογικής χειραγώγησης, μέσα από το οποίο κάποιος οδηγείται σταδιακά να αμφιβάλλει για την αντίληψη, τη μνήμη ή την κρίση του. Δεν αποτελεί gaslighting κάθε διαφωνία, άρνηση ή άστοχο σχόλιο. Το βασικό στοιχείο είναι η συστηματική ακύρωση της πραγματικότητας του άλλου.
Το χιούμορ μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο gaslighting όταν κάποιος προσβάλλει επανειλημμένα τον σύντροφό του και στη συνέχεια αρνείται αυτό που συνέβη: «Δεν το είπα έτσι», «το φαντάστηκες», «όλοι γέλασαν, μόνο εσύ ενοχλήθηκες» ή «πάντα ψάχνεις λόγο να παρεξηγηθείς». Αν αυτό επαναλαμβάνεται, ο άνθρωπος που δέχεται τα σχόλια μπορεί να αρχίσει να αναρωτιέται αν πράγματι είναι υπερβολικός, αν κατάλαβε λάθος ή αν μπορεί να εμπιστεύεται τα συναισθήματά του. Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι μόνο το αρχικό «αστείο». Είναι ότι στη συνέχεια ακυρώνεται η εμπειρία του ανθρώπου που πληγώθηκε και μετατρέπεται ο ίδιος σε πρόβλημα.
Χιούμορ και τοξική αρρενωπότητα
Μέσα στο πλαίσιο της τοξικής αρρενωπότητας, σεξιστικά ή ομοφοβικά «αστεία», η γελοιοποίηση της ευαισθησίας και η υποτίμηση της συντρόφου μπορεί να παρουσιάζονται ως φυσιολογικό «ανδρικό χιούμορ». Παράλληλα, ένας άνδρας που δηλώνει ότι πληγώθηκε μπορεί να χλευάζεται ως αδύναμος ή «υπερευαίσθητος». Έτσι, το χιούμορ δεν χρησιμοποιείται μόνο για να υποτιμήσει τον άλλον, αλλά και για να επιβάλει ποια συναισθήματα και συμπεριφορές θεωρούνται επιτρεπτά για κάθε φύλο.
Το υγιές χιούμορ χρειάζεται ασφάλεια
Το παιχνιδιάρικο πείραγμα αφήνει και τους δύο συντρόφους να αισθάνονται ασφαλείς. Υπάρχει αμοιβαιότητα και μπορεί να ειπωθεί «αυτό με πείραξε» χωρίς να ακολουθήσει νέος χλευασμός. Όλοι μπορεί κάποτε να ξεπεράσουμε ένα όριο χωρίς να το αντιληφθούμε. Σημασία έχει τι κάνουμε όταν ο άλλος μάς το επισημάνει: ακούμε, αναλαμβάνουμε την ευθύνη και αλλάζουμε ή επιμένουμε ότι το πρόβλημα είναι η ευαισθησία του;
Ηλίας Κασσάρας
Ψυχολόγος MSc, MSc, PhD
Γνωστικός & Συμπεριφορικός Ψυχοθεραπευτής