Ποιος πρέπει να κάνει την πρώτη κίνηση; Πόσο συχνά «οφείλει» να κάνει σεξ ένα ζευγάρι; Πρέπει η επιθυμία να εμφανίζεται αυθόρμητα; Είναι κάθε σεξουαλική επαφή απαραίτητο να καταλήγει σε οργασμό;
Οι απαντήσεις που δίνουμε σε τέτοια ερωτήματα συχνά μας φαίνονται αυτονόητες και απολύτως προσωπικές. Στην πραγματικότητα, όμως, μεγάλο μέρος όσων πιστεύουμε για τη σεξουαλικότητα έχει διαμορφωθεί μέσα από τα λεγόμενα σεξουαλικά σενάρια: κοινωνικά μαθημένες αντιλήψεις σχετικά με το πώς αναμένεται να σκεφτόμαστε, να αισθανόμαστε και να συμπεριφερόμαστε στις ερωτικές μας σχέσεις.
Τα σενάρια αυτά μεταδίδονται από την οικογένεια, τους συνομηλίκους, τη θρησκεία, τα μέσα ενημέρωσης, την πορνογραφία και τον ευρύτερο πολιτισμό. Μας υποδεικνύουν ποιες επιθυμίες θεωρούνται αποδεκτές, ποια σώματα παρουσιάζονται ως επιθυμητά και ποιοι ρόλοι αποδίδονται στα διαφορετικά φύλα. Για παράδειγμα, οι άνδρες συχνά μαθαίνουν ότι πρέπει να είναι πάντοτε διαθέσιμοι για σεξ και να αναλαμβάνουν την πρωτοβουλία, ενώ οι γυναίκες μπορεί να διδάσκονται ότι οφείλουν να είναι επιθυμητές, αλλά όχι «υπερβολικά» διεκδικητικές. Παράλληλα, η ετεροφυλοφιλία και η μονογαμία συχνά παρουσιάζονται ως οι αυτονόητες μορφές σχέσης, αφήνοντας λιγότερο χώρο για άλλες ταυτότητες, επιθυμίες και τρόπους σύνδεσης.
Όταν οι κοινωνικές προσδοκίες γίνονται προσωπικά «πρέπει»
Από κοινωνιοψυχολογική σκοπιά, οι κυρίαρχες αντιλήψεις δεν παραμένουν έξω από εμάς. Σταδιακά εσωτερικεύονται και μετατρέπονται σε προσωπικά κριτήρια: «πρέπει να έχω περισσότερη επιθυμία», «πρέπει να ικανοποιώ τον σύντροφό μου», «αν δεν υπάρχει συχνό σεξ, η σχέση μας έχει πρόβλημα». Έτσι, μπορεί να συγκρίνουμε τη δική μας ζωή όχι με τις πραγματικές ανάγκες μας, αλλά με μια εξιδανικευμένη εικόνα του πώς υποτίθεται ότι ζουν οι άλλοι.
Σε αυτό συμβάλλει και το γεγονός ότι οι άνθρωποι σπάνια μιλούν ανοιχτά για τις αμφιβολίες, τις δυσκολίες ή τις περιόδους μειωμένης επιθυμίας τους. Δημιουργείται, επομένως, η εντύπωση ότι «όλοι οι άλλοι» έχουν μια πιο αυθόρμητη, συχνή και ικανοποιητική σεξουαλική ζωή. Η σύγκριση με αυτή την επιλεκτική και συχνά πλασματική εικόνα μπορεί να γεννήσει άγχος, ντροπή και αίσθημα ανεπάρκειας.
Τα σεξουαλικά σενάρια δεν καθορίζουν απόλυτα τη συμπεριφορά μας. Μπορούν να αμφισβητηθούν και να αναδιαμορφωθούν. Το πρώτο βήμα είναι να αναρωτηθούμε: «Αυτό που πιστεύω εκφράζει πραγματικά εμένα ή είναι κάτι που έμαθα ότι πρέπει να επιθυμώ;». Η ουσιαστική επικοινωνία επιτρέπει στους συντρόφους να διαμορφώσουν ένα κοινό σενάριο, βασισμένο στη συναίνεση, την αμοιβαιότητα και τις ιδιαίτερες ανάγκες τους.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει το άτομο να αναγνωρίσει τα μηνύματα που έχει εσωτερικεύσει γύρω από το σώμα, την επιθυμία και τις σχέσεις και να εξετάσει ποια από αυτά το εκφράζουν και ποια το περιορίζουν. Δεν έχει στόχο να υποδείξει έναν «σωστό» τρόπο σεξουαλικής ζωής, αλλά να δημιουργήσει χώρο για μια πιο ελεύθερη, συνειδητή και αυθεντική σχέση με τη σεξουαλικότητα.
Ηλίας Κασσάρας
Ψυχολόγος MSc, MSc, PhD
Γνωστικός & Συμπεριφορικός Ψυχοθεραπευτής